Hợp tác xã - mô hình tất yếu trong sản xuất nông nghiệp

Về cơ bản, hợp tác xã (HTX) là tổ chức kinh tế mang tính xã hội cao, hoạt động không hoàn toàn giống như một doanh nghiệp mà dựa trên các giá trị và nguyên tắc tương trợ, tự chịu trách nhiệm, dân chủ, bình đẳng, công bằng và đoàn kết, tạo nên sức mạnh trong việc giúp các hộ gia đình, cá thể, tiểu chủ hoạt động kinh doanh có hiệu quả hơn, tăng khả năng cạnh tranh mạnh hơn trên thị trường. Hơn thế, ở nhiều nước, hợp tác xã còn được coi là một tổ chức để nhà nước có thể thực hiện được các chương trình quan trọng về phát triển sản xuất và an sinh xã hội như: xoá đói giảm nghèo, ứng dụng công nghệ mới, công nghiệp hoá nông nghiệp nông thôn, khôi phục và phát huy ngành nghề truyền thống, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tham gia bảo đảm an ninh chính trị và xã hội...

Hợp tác xã đầu tiên trên thế giới được hình thành vào năm 1761 tại Vương quốc Anh, sau đó phát triển ra ở hầu hết các nước trên thế giới, không phân biệt ở nước có nền kinh tế phát triển hay đang phát triển. Do vị trí và vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế và ổn định xã hội, nên số lượng người tham gia vào các hợp tác xã ngày càng đông, tổ chức của hợp tác xã ngày được hoàn thiện và mở rộng phạm vi hoạt động trong từng nước và trên toàn thế giới. Hiện nay, rất nhiều nước đã và đang có hệ thống tổ chức hợp tác xã từ cơ sở đến toàn quốc. Một số châu lục cũng đã hình thành tổ chức hợp tác xã. Liên minh hợp tác xã quốc tế (ICA-International Cooperative Alliance) là tổ chức cao nhất của phong trào hợp tác xã toàn thế giới. Tổ chức này được thành lập từ năm 1895 tại Luân Đôn (Anh). Từ năm 1946, ICA đã trở thành đối tác của Liên hiệp quốc về các vấn đề kinh tế - xã hội thông qua Ủy ban kinh tế - xã hội (COPAC) của Liên Hiệp Quốc. Theo Liên minh hợp tác xã Quốc tế (ICA), trên thế giới có khoảng 2,4 triệu hợp tác xã tại gần 180 quốc gia và vùng lãnh thổ, thu hút hơn 250 triệu lao động và tạo ra doanh số tương đương 2.200 tỷ USD. Trong đó châu Âu có gần 290.000 hợp tác xã (HTX) với 140 triệu thành viên và khoảng 4,9 triệu người làm thuê, Mỹ có gần 50.000 HTX với khoảng 150 triệu thành viên; Đức, Pháp, Đan Mạch, Hà Lan, Phần lan, Ấn Độ, Thái Lan,... là những nước có phong trào hợp tác xã phát triển rất sớm và mạnh mẽ. Hợp tác xã nông nghiệp hiện nay đã và đang là một bộ phận của phong trào hợp tác xã nói riêng của các nước này, cũng như trên phạm vi toàn thế giới nói chung.Sản xuất nông nghiệp là một trong những hoạt động sản xuất sơ khai nhất của con người và còn tiếp tục cùng con người trong suốt chặng đường tiến hóa. Đây cũng là một hoạt động quan trọng tạo ra cơ sở vật chất phục vụ cho cuộc sống của loài người, cho dù nhân loại có đạt được những tiến bộ bao nhiêu chăng nữa. Đặc trưng cơ bản nhất của hoạt động sản xuất nông nghiệp chính là tác động của con người lên đất đai để tạo ra của cải vật chất. Chính vì vậy, người nông dân, những người sản xuất nông nghiệp thường yếu thế và dễ bị tổn thương nhất. Xã hội càng tiến bước mạnh mẽ vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, mức độ cạnh tranh trong tiêu thụ hàng hóa sản xuất ra càng gay gắt thì người sản xuất nông nghiệp lại càng yếm thế và dễ bị tổn thương hơn. Để chống lại tình cảnh đó, họ cần được liên kết lại trong những tổ chức khác nhau nhằm tạo nên sức mạnh cần thiết. Đã có rất nhiều hình thức liên kết của nông dân, nhưng lịch sử đã chứng minh chỉ có hợp tác xã nông nghiệp là hình thức liên kết khả thi nhất, bền vững nhất đối với hoạt động sản xuất của họ.

Cùng với sự phát triển của hợp tác xã ở những lĩnh vực khác, hợp tác xã nông nghiệp cũng phát triển từ rất sớm ở một số nước trên thế giới. Ngay từ năm 1843 ở Nhật bản đã hình thành một số hợp tác xã nhằm phục vụ các hoạt động tín dụng của những người nông dân, khi đó chưa có tổ chức hình mẫu về hợp tác xã nông nghiệp. Vào năm 1900 Luật hợp tác xã Nhật Bản đầu tiên ra đời nhằm quy định cho 5 loại hình HTX hoạt động là HTX tín dụng, tiếp thị, mua bán, sản xuất và tiêu dùng. Đến năm 1947 Luật hợp tác xã nông nghiệp của Nhật Bản cũng chính thức được ban hành. Tại châu Âu, Đức và Phần Lan là những cái nôi của phong trào hợp tác xã, trong đó có việc hình thành và phát triển hợp tác xã nông nghiệp. Các hợp tác xã ở Đức hiện nay vẫn hoạt động theo luật Hợp tác xã được ban hành từ năm 1890. Trong số gần 290.000 hợp tác xã ở châu Âu hiện nay có khoảng 30.000 hợp tác xã nông nghiệp với doanh số khoảng 210 tỷ Euro. Các hợp tác xã nông nghiệp lớn nhất hoạt động trong các ngành chế biến bơ sữa, thịt và thương mại nông nghiệp. Đặc biệt, các hợp tác xã nông nghiệp đều có thị phần lớn trong lĩnh vực ngân hàng. Ở Hoa Kỳ, gần

4.000 hợp tác xã nông nghiệp đã đóng vai trò quan trọng trong hoạt động sản xuất nông nghiệp ở nước này với khoảng gần 30% công việc thu hoạch, chế biến và thương mại nông nghiệp. Tổng doanh thu của các hợp tác xã ở Hoa Kỳ vào khoảng 150 tỷ USD. Điểm đáng quan tâm là các hợp tác xã chuyên ngành hoạt động rất mạnh và rất thành công với những tên tuổi như: Blue Diamond (hợp tác xã của những người trồng hạnh), Sunmaid (hợp tác xã chế biến nho khô), hay Ocean Spray (hợp tác xã của những người trồng việt quất),... Trong vòng 20 năm gần đây, đã xuất hiện các hợp tác xã nông nghiệp thế hệ mới dựa trên việc đánh giá lại các nguyên tắc hợp tác xã. Sự ra đời của thế hệ hợp tác xã mới này xuất phát từ nhu cầu tạo thêm nguồn sinh lực mới cho các hợp tác xã nông nghiệp để nâng cao sức cạnh tranh.

Hợp tác xã nông nghiệp đầu tiên ở Thái Lan, Wat Chan Cooperative Unlimited Liability, được thành lập vào ngày 26 tháng 02 năm 1916 ở huyện Muang, Phitsanulok dưới hình thức hợp tác xã tín dụng nhỏ. Kể từ đó, số lượng gia tăng ổn định cho đến lúc ra đời Luật HTX vào năm 1967. Sau đó rất nhiều HTX nhỏ hợp nhất để cho ra đời HTX cấp huyện với sự mở rộng về qui mô và phạm vi hoạt động. Để tạo điều kiện cho hợp tác xã phát triển và khuyến khích xuất khẩu, Chính phủ Thái Lan đã thành lập Bộ Nông nghiệp và Hợp tác xã. Bộ này có hai vụ chuyên trách về hợp tác xã. Đó là vụ Phát triển hợp tác xã - có chức năng giúp các hợp tác xã thực hiện các hoạt động kinh doanh, nhằm đạt được các mục tiêu đã định và vụ Kiểm toán hợp tác xã - thực hiện chức năng kiểm toán hợp tác xã và hướng dẫn nghiệp vụ kế toán trong công tác quản lý tài chính, kế toán của các hợp tác xã. Chính phủ Thái Lan cũng ban hành nhiều chính sách, như chính sách giá, tín dụng với mục tiêu bảo đảm chi phí đầu vào hợp lý để có giá bán ổn định cho người tiêu dùng, qua đó ổn định giá nông sản tại thị trường trong nước thấp hơn giá thị trường thế giới, khuyến khích xuất khẩu. Năm 2001, Thái Lan có 5.611 hợp tác xã các loại với hơn 8 triệu xã viên, trong đó có 3.370 hợp tác xã nông nghiệp với hơn 4 triệu xã viên, 100 hợp tác xã đất đai với hơn 147 nghìn xã viên, 76 hợp tác xã thủy sản với hơn 13 nghìn xã viên, 1.296 hợp tác xã tín dụng với hơn 2 triệu xã viên và 400 hợp tác xã dịch vụ với hơn 146 nghìn xã viên. Hợp tác xã nông nghiệp ở Thái Lan được thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu của xã viên trong các lĩnh vực vay vốn, gửi tiết kiệm và tiền ký quỹ, tiêu thụ sản phẩm, tiếp thụ, hỗ trợ phát triển nông nghiệp và các dịch vụ khác. Thông qua sự trợ giúp của chính phủ, ngân hàng nông nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp, xã viên được vay vốn với lãi suất thấp, thời hạn ưu đãi thích hợp cho việc kinh doanh hoặc sản xuất của họ. Hiện nay, số HTX tham gia hoạt động kinh doanh này chiếm khoảng 39%.

Từ khi thành lập vào năm 1961, Liên đoàn quốc gia hợp tác xã nông nghiệp Hàn Quốc (NACF) đã tạo ra mạng lưới hợp tác xã từ trung ương đến cơ sở. Cho đến nay, hệ thống hợp tác xã ở Hàn Quốc đã phát triển nhanh, đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng lên của nông dân về hỗ trợ dịch vụ, làm chủ toàn bộ thị trường và kinh tế nông thôn, từng bước tiến vào các đô thị, tiến tới hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Hiện tại, Liên đoàn quốc gia hợp tác xã nông nghiệp Hàn Quốc, với gần 1.400 hợp tác xã thành viên, hoạt động rất đa dạng, bao gồm từ tiếp thị sản phẩm, chế biến nông sản, cung cấp vật tư và hàng tiêu dùng, tín dụng và ngân hàng, bảo hiểm, kho tàng, vận tải, khuyến nông, xuất bản và các dịch vụ hỗ trợ cho 5 triệu nông dân và cộng đồng nông thôn trong cả nước. Liên đoàn quốc gia hợp tác xã nông nghiệp hiện đang nắm giữ 40% thị phẩn nông sản trong nước và là một ngân hàng có số tiền gửi lớn nhất Hàn Quốc. Nhằm mở rộng thị trường nông sản, NACF quản lý một mạng lưới dịch vụ vận chuyển nông sản từ cửa nông trại đến người tiêu dùng, giúp người nông dân sản xuất theo yêu cầu của thị trường, giảm tối thiểu chi phí lưu thông, hao hụt, thất thoát. Liên đoàn quốc gia hợp tác xã nông nghiệp Hàn Quốc cũng điều hành một hệ thống doanh nghiệp kinh doanh nông sản lớn nhất và cạnh tranh mạnh nhất ở đất nước này. Liên đoàn quốc gia hợp tác xã nông nghiệp là nơi chịu trách nhiệm cung cấp các vật tư nông nghiệp bảo đảm cho nông dân có đủ vật tư thiết yếu, đúng thời gian, giá rẻ, chất lượng. Trong khâu chế biến, Liên đoàn quốc gia hợp tác xã nông nghiệp Hàn Quốc sở hữu một hệ thống hạ tầng và thiết bị hiện đại để chế biến và qua đó làm tăng thêm giá trị cho hàng nông sản. Trong hoạt động tín dụng ngân hàng, NACF điều hành cả hệ thống ngân hàng nông nghiệp và các quỹ tín dụng của hợp tác xã, cung cấp nhiều loại dịch vụ: giao dịch ngân hàng, dịch vụ thẻ tín dụng, tín dụng cho vay, đầu tư, bảo hiểm, giao dịch quốc tế... Hệ thống bảo hiểm của NACF chiếm lĩnh toàn bộ thị trường nông thôn.

Ở Malaixia, các tổ chức hợp tác xã được thành lập từ những năm đầu của thế kỷXX. Tổ chức hợp tác xã Malaixia (ANGKASA) là tổ chức cấp cao của các hợp tác xã Malaixia, có nhiệm vụ hỗ trợ các HTX thành viên về phương thức điều hành và quản lý các hoạt động của hợp tác xã qua việc tư vấn, giáo dục hoặc tổ chức những dịch vụ cần thiết. Các nguyên tắc của hợp tác xã được ANGKASA nêu cụ thể như sau: quản lý dân chủ; thành viên tự nguyện; thu nhập bình đẳng; phân phối lợi nhuận kinh doanh theo mức độ sử dụng các dịch vụ của các xã viên và mức đóng góp cổ phần của xã viên; hoàn trả vốn theo mức đầu tư; xúc tiến công tác đào tạo phổ cập kiến thức quản lý và khoa học kỹ thuật nông nghiệp cho các xã viên. Hiện nay, ANGKASA có 4.049 hợp tác xã các loại với 4,33 triệu xã viên, trong đó: lĩnh vực tín dụng và ngân hàng có 442 hợp tác xã với 1,32 triệu xã viên, lĩnh vực nông nghiệp có 205 hợp tác xã với 0,19 triệu xã viên, hợp tác xã xây dựng nhà ở là 103 với 0,07 triệu xã viên, hợp tác xã công nghiệp là 51 với 0,01 triệu xã viên, lĩnh vực tiêu dùng có 2.359 hợp tác xã với 2 triệu xã viên và lĩnh vực dịch vụ có 362 hợp tác xã với 0,14 triệu xã viên, v.v... Sự phát triển vững chắc của các khu vực kinh tế hợp tác xã đã thúc đẩy nền kinh tế Malaixia có bước phát triển mới. Năm 1922, Pháp lệnh đầu tiên về hợp tác xã của Nhà nước Malaixia ra đời. Ngay năm sau (1923), Luật hợp tác xã cũng được Chính phủ Malaixia ban hành, tạo khung pháp lý để các hợp tác xã hoạt động, xây dựng kế hoạch phát triển và đào tạo cán bộ quản lý, củng cố quyền của xã viên cũng như công tác đào tạo xã viên. Luật này cũng quy định về luật kiểm toán nội bộ và xây dựng báo cáo tổng hợp của ban chủ nhiệm hợp tác xã trong đại hội xã viên thường kỳ hằng năm. Chính phủ Malaixia đã thành lập Cục phát triển hợp tác xã với một số hoạt động chính, như quản lý và giám sát các hoạt động của hợp tác xã, giúp đỡ tài chính và phát triển kết cấu hạ tầng; xây dựng kế hoạch phát triển hợp tác xã, đào tạo cán bộ quản lý,...

Trải qua một thời gian dài hình thành và phát triển, phong trào hợp tác xã đã và đang trở thành một phong trào mạnh mẽ trên toàn thế giới. Trong đó, hợp tác xã nông nghiệp là một bộ phận quan trọng của quá trình phát triển này. Thực tế phát triển đã chỉ cho thấy hợp tác xã nông nghiệp là một tổ chức liên kết nông dân trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Loại hình liên kết này được hình thành từ rất sớm, được phát triển ở cả những nước phát triển, có nền kinh tế giàu mạnh, thị trường tiêu thụ rộng lớn lẫn ở các nước đang phát triển, đang từng bước gia nhập vào thị trường thế giới. Không những chỉ làm tốt vai trò liên kết nông dân mà hợp tác xã còn là nơi để nhà nước đầu tư chính sách và những nguồn lực cụ thể giúp cho người nông dân thực hiện sản xuất theo định hướng của mình, qua đó làm ngày một tốt hơn các chính sách an sinh xã hội và phát triển nông thôn một cách bền vững. Thực tế cũng cho thấy các nước trong khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Malaixia,... đã chú trọng phát triển loại hình hợp tác xã nông nghiệp từ rất sớm và vẫn đang dành nhiều nguồn lực để phát triển loại hình tổ chức liên kết của nông dân này.

Kinh tế hợp tác xã nói chung và hợp tác xã nông nghiệp nói riêng là một bộ phận quan trọng của kinh tế quốc dân và kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Hình thành và phát triển các hợp tác xã nông nghiệp hoạt động có hiệu quả là mong muốn của nhiều quốc gia trên thế giới. Thực tiễn cho thấy các mô hình hợp tác xã nông nghiệp thành công trên thế giới đều dựa trên các nguyên tắc cơ bản như; Hình thành hợp tác xã để thực hiện các công việc mà cá nhân người nông dân không thể thực hiện được hoặc thực hiện hiệu quả thấp; Luôn thực hiện liên kết cả trong nội tại hợp tác xã, trong mạng lưới hợp tác xã của quốc gia lẫn liên kết với các tổ chức bên ngoài để thực hiện triệt để nguyên tắc kinh doanh, cung cấp dịch vụ "Lợi thế nhờ qui mô, mua bán sỉ tốt hơn mua bán lẻ"; Quan tâm thực hiện dịch vụ hỗ trợ cho người nông dân trong cả chuỗi hành trình của sản phẩm, từ đặt kế hoạch sản xuất đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Đặc biệt quan tâm hỗ trợ dịch vụ tiêu thụ sản phẩm của xã viên. Mặc dù đối với một số quốc gia việc hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm cho xã viên vừa là mục tiêu, vừa là phương tiện của hợp tác xã nông nghiệp, nhưng đối với một số địa phương, một số quốc gia việc hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm cho xã viên lại có thể trở thành điều kiện sống còn đối với sự tồn tại của hợp tác xã nông nghiệp. Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực có trình độ quản lý cao, nhất là trình độ nghiệp vụ kế toán, tài chính, kiểm toán,... Đồng thời thực hiện dịch vụ kiểm toán định kỳ hợp tác xã nhằm nâng cao uy tín trong hoạt động của các hợp tác xã này và Hợp tác xã nông nghiệp phải quan tâm thích đáng đến bản sắc văn hóa và các dịch vụ an sinh xã hội tại địa phương. Đây chính là chất keo kết dính các thành viên của hợp tác xã lại với nhau, đặc biệt là các hợp tác xã nông nghiệp ở châu Á và khu vực Đông Nam Á. Có thể nói hợp tác xã nông nghiệp là nhân tố quan trọng nhất trong liên kết nông dân để phát triển nông nghiệp và nông thôn. Đã có nhiều mô hình hợp tác xã nông nghiệp thành công trên thế giới tạo ra con đường chắc chắn cho phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở Việt Nam.

Phòng Đào tạo, bồi dưỡng

Nguồn: http://www.mard.gov.vn

Tin mới hơn:
Tin cũ hơn:
Bạn đang ở: Home Nghiên cứu - Trao đổi Hợp tác xã - mô hình tất yếu trong sản xuất nông nghiệp